ეკა ჯავახიშვილი, საერთაშორისო უსაფრთხოების ექსპერტი
ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში, სამხრეთ კავკასიაში განვითარებულმა მოვლენებმა მნიშვნელოვნად შეასუსტა რუსეთის ტრადიციული გავლენა რეგიონში. 2020 წლის მთიანი ყარაბაღის მეორე ომის შემდგომ, სომხეთმა რუსეთის, როგორც უსაფრთხოების გარანტორისა და სტრატეგიული პარტნიორის მიმართ მწვავე იმედგაცრუება განიცადა. გარდამტეხი აღმოჩნდა 2023 წლის სექტემბერი, როცა რუსი სამშვიდობოები აზერბაიჯანის სამხედრო ოპერაციაში არ ჩაერივნენ, რაც ყარაბაღის ანკლავის ლიკვიდაციით დასრულდა. ამის შემდეგ, თანდათან რუსეთმა სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის შუამავლის როლი დაკარგა. 2024 წლის გაზაფხულზე, რუსულმა სამშვიდობო კონტინგენტმა რეგიონი ვადაზე ადრე დატოვა, რაც მკაფიო ნიშანი იყო იმისა, რომ კრემლმა სიტუაციის კონტროლი ხელიდან გაუშვა. კონფლიქტის მხარეებს შორის მოლაპარაკებები მოსკოვის ჩართულობის გარეშე გაგრძელდა და ვაშინგტონში გაფორმებული ისტორიული სამშვიდობო შეთანხმებით დაგვირგვინდა, რამაც ფაქტიურად წერტილი დაუსვა რუსეთის ამბიციას, სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მთავარი მედიატორის როლი შეესრულებინა. ამავე დროს, უნდა აღინიშნოს, რომ რუსეთი უკვე სამ წელიწადზე მეტია აწრმოებს ფართომასშტაბიან ომს უკრაინის წინააღმდეგ და მოქცეულია მკაცრი დასავლური სანქციების წნეხის ქვეშ, რამაც აზერბაიჯანს, ისევე როგორც სომხეთს, მისცა შანსი, მინიმუმამდე შეამცირონ რუსეთის გავლენა როგორც შიდა პოლიტიკურ საკითხებზე, ასევე საგარეო პოლიტიკურ ინტერესებზე.
სომხეთის ხელისუფლება ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში, სულ უფრო ინტენსიურად გამოხატავს დასავლურ სტრუქტურებთან დაახლოების სურვილს, რაც რუსეთის გავლენის ორბიტიდან ქვეყნის დისტანცირების მკაფიო სურათს ქმნის. ამ მიზანს ემსახურება აშშ-სა და ევროკავშირთან მჭიდრო პარტნიორობის ფორმირება, რაშიც ერევანს მნიშვნელოვანი პროგრესი აქვს. ნიკოლ ფაშინიანის მთავრობა მიზნად ისახავს ქვეყნის პრო-დასავლურ კურსზე გადაწყობას, თუმცა, საკითხავია, თუ რამდენად მოახრეხებს რუსეთის მიერ ათწლეულების მანძილზე ქვეყანაში ჩამოყალიბებული პოლიტიკური, ეკონომიკური და ინსტიტუციური გავლენებისგან თავის დაღწევას. აღსანიშნავია, რომ 2026 წლის ივნისში სომხეთში დაგეგმილი საპარლამენტო არჩევნები, შესაძლოა, გადამწყვეტი აღმოჩნდეს ქვეყნის გეოპოლიტიკური კურსის განსაზღვრის პროცესში.
პოსტ-ყარაბაღი და სომხეთ-აშშ-ის ურთიერთობის დინამიკა
ჯერ კიდევ 2023 წელს, სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანმა „სტრატეგიული შეცდომა“ უწოდა უსაფრთხოების სფეროში მხოლოდ ერთ ქვეყანაზე, კერძოდ, რუსეთზე დამოკიდებულებას. მისივე თქმით, სომხეთმა უკვე იგემა ასეთი სტრატეგიული შეცდომის „მწარე ნაყოფი“ და ამჟამად ცდილობს უსაფრთხოების სტრატეგიის დივერსიფიკაციას. 2025 წლის 14 იანვარს, როდესაც სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა არარატ მირზოიანმა და აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა ენტონი ბლინკენმა ხელი მოაწერეს ორ ქვეყანას შორის სტრატეგიული პარტნიორობის ქარტიას, ცხადი გახდა რეგიონში ძალთა ბალანსის შეცვლის პერსპექტივა.
ბოლო პერიოდის ყველაზე მნიშვნელოვანი მიღწევა, რომელიც სომხეთისა და აშშ-ის თანამშრომლობას ახალ ეტაპზე გადაიყვანს, 8 აგვისტოს, თეთრ სახლში, აშშ-ის შუამავლობით სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის გაფორმებული სამშვიდობო შეთანხმებაა. ერთობლივი სამშვიდობო დეკლარაციით, მხარეები ვალდებულებას იღებენ, სამუდამოდ შეწყვიტონ საბრძოლო მოქმედებები, დაიწყონ სავაჭრო, დიპლომატიური ურთიერთობები, მოგზაურობა და პატივი სცენ ერთმანეთის სუვერენიტეტსა და ტერიტორიულ მთლიანობას. გარდა ამისა, აშშ-მა გააფორმა ორმხრივი შეთანხმება თითოეულ ქვეყანასთან სხვადასხვა სფეროებში. შეთანხმება ასევე მოიცავს აშშ-ის ექსკლუზიურ უფლებას, განავითაროს სტრატეგიული ტრანზიტული დერეფანი სამხრეთ კავკასიაში, რომელსაც ეწოდა „ტრამპის მარშრუტი საერთაშორისო მშვიდობისა და განვითარებისთვის“ (TRIPP). ზანგეზურის/სიუნიკის სადაო დერეფნის განვითარებისა და მართვის ფუნქციის ამერიკული მხარისთვის გადაცემა შეთანხმების საკვანძო საკითხს წარმოადგენს, რადგან აღნიშნული გზა, რომელიც სომხეთის სუვერენულ ტერიტორიაზე გადის და აზერბაიჯანს მის ექსკლავ ნახიჭევანთან აკავშირებს, დიდი ხნის განმავლობაში უთანხმოების საკითხს წარმოადგენდა და ხელს უშლიდა სამშვიდობო შეთანხმების მიღწევას. საგულისხმოა, რომ „ტრამპის მარშრუტის“ გეგმა ეფუძნება ამერიკული ბიზნესის, როგორც დამასტაბილურებელი ძალის მონაწილეობას კონფლიქტის ზონაში, რაც ძალიან ჰგავს უკრაინაში იშვიათი ლითონების შესახებ ბოლოდროინდელ შეთანხმებას.
როგორც სომხეთის პრემიერმა განაცხადა, სამშვიდობო დეკლარაციის ხელმოწერით სამხრეთ კავკასიაში მშვიდობის, კეთილდღეობის, უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური თანამშრომლობის ეტაპი იწყება. თუ აშშ-ის ჩართულობით, რეალურად შესაძლებელი გახდება გრძელვადიანი მშვიდობის მიღწევა და რეგიონული კომუნიკაციების ეფექტურად გახსნა, რუსეთი კიდევ უფრო მეტად დაკარგავს გავლენას კავკასიის რეგიონში. ამერიკული კომპანიისთვის ზანგეზურის/სიუნიკის დერეფნის კონტროლის გადაცემა გარკვეულწილად ირანის შეშფოთებას იწვევს, რადგან შესაძლოა ახალმა მოცემულობამ დაარღვიოს სამხრეთ კავკასიაში არსებული სტრატეგიული წონასწორობა და დაძაბულობის ახალი კერები გააჩინოს. ირანის პრეზიდენტმა, მასუდ პეზეშკიანმა სომხეთის პრემიერი უკვე გააფრთხილა ამერიკული მხარის შესაძლო ქმედებების შესახებ, რომელმაც, მისი თქმით, შესაძლოა, ეკონომიკური ინვესტიციებისა და მშვიდობის უზრუნველყოფის საფარქვეშ კავკასიის რეგიონში ჰეგემონიური მიზნები განახორციელოს. თუმცა, ფაშინიანი თვლის, რომ „ტრამპის მარშრუტის“ ინიცირება სარგებელს მოუტანს როგორც რუსეთს, ასევე ირანის ისლამურ რესპუბლიკას.
სომხეთის სწრაფვა ევროკავშირისკენ
სომხეთსა და ევროკავშირს შორის თანამშრომლობა მრავალ წელს ითვლის. მათ შორის ურთიერთობა ეფუძნება 1996 წელს ხემლოწერილ „პარტნიორობისა და თანამშრომლობის შესახებ შეთანხმებას“, რომელიც ძალაში 1999 წელს შევიდა. 2004 წლიდან სომხეთი ევროპული სამეზობლო პოლიტიკის (European Neighbourhood Policy, ENP) პროგრამის წევრია. 2009 წელს ევროკავშირმა ევროპული სამეზობლო პოლიტიკის ფარგლებში „აღმოსავლეთ პარტნიორობის“ პროგრამა დაიწყო. ერევანმა და ბრიუსელმა განიხილეს ასოცირების შეთანხმება, მაგრამ მას შემდეგ, რაც მოსკოვის ზეწოლით სომხეთი 2015 წელს, ევრაზიის ეკონომიკურ კავშირში გაწევრიანდა, ასოცირების შეთანხმების მიღწევა შეუძლებელი გახდა. 2017 წელს, ბრიუსელმა და ერევანმა ხელი მოაწერეს ყოვლისმომცველ და გაფართოებულ პარტნიორობის შეთანხმებას (CEPA), რომელიც ძალაში 2021 წელს შევიდა. აღსანიშნავია, რომ ყარაბაღის ომის შემდგომ პერიოდში, სომხეთის მთავრობამ ევროკავშირთან დაახლოების პროცესში მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა. სომხეთის პრემიერი, ნიკოლ ფაშინიანი აცხადებს, რომ ქვეყნის სტრატეგიული მიზანი ევროკავშირის წევრობაა. 2023 წლის შემოდგომიდან, სომხეთში მოქმედებს ევროკავშირის სამოქალაქო მისია (EUMA). 2024 წელს, სომხეთმა და ევროკავშირმა უვიზო რეჟიმის შესახებ დიალოგი დაიწყეს. ხოლო 2025 წლის 25 მარტს კი, ქვეყნის პარლამენტმა ხმათა უმრავლესობით მიიღო კანონპროექტი ევროკავშირში სომხეთის გაწევრიანების პროცესის დაწყების შესახებ. 30 ივნისს, ევროკავშირის უმაღლესმა წარმომადგენელმა საგარეო და უსაფრთხოების საკითხებში, კაია კალასმა ერევანში ვიზიტისას განაცხადა, რომ ევროკავშირი და სომხეთი არასდროს ყოფილან ისე ახლოს, როგორც ახლა.
კაია კალასის ვიზიტის ფარგლებში გაკეთებული განცხადებები ერთგვარი შეჯამებაა, თუ რა ეტაპზეა ერევანსა და ბრიუსელს შორის ურთიერთობა და რა ტრაექტორიით ვითარდება ის. კალასმა აღნიშნა სომხეთში ბოლო წლებში განხორციელებული რეფორმების წარმატება და განაცხადა, რომ ევროკავშირი მზად არის სომხეთთან თანამშრომლობა სხვადასხვა მიმართულებით გააღრმავოს, მათ შორის ეკონომიკურ და უსაფრთხოების სექტორში. კალასმა სომხეთის „მდგრადობისა და ზრდის გეგმაზე“ ისაუბრა, რომლის მიხედვითაც, ევროკავშირს სომხეთისთვის 270 მილიონი ევრო აქვს გამოყოფილი 2024-2027 წლებისთვის, ბიზნესის და რეფორმების მხარდასაჭერად. კალასის განცხადებით, სომხეთთან ურთიერთობა სცდება ეკონომიკურ სფეროს და მოიცავს დიალოგს სავიზო ლიბერალიზაციის საკითხზე, რომელზეც კომისიამ სამოქმედო გეგმა უკვე დაამტკიცა. მან ასევე ისაუბრა ყარაბაღიდან იძულებით გადაადგილებულთა ფინანსური, ფსიქოსოციალური მხარდაჭერისა და საცხოვრისით უზრუნველყოფაზე. კალასმა აღნიშნა, რომ მხარეებს შორის ხელი მოეწერა შეთანხმებას კრიზისების მართვის შესახებ, რაც სომხეთს მსოფლიოს სხვადასხვა წერტილში ევროკავშირის მისიებში მონაწილეობის საშუალებას აძლევს. თავის მხრივ, სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრ არარტ მირზოიანის განცხადებით, სომხეთმა და ევროკავშირმა უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ კონსულტაციები დაიწყეს. როგორც მან აღნიშნა, სომხეთი თამამ ნაბიჯებს დგამს უსაფრთხოების სფეროში პარტნიორობის დივერსიფიკაციისკენ, ევროკავშირის მონიტორინგის მისია კი არის სტაბილიზაციის მნიშვნელოვანი ფაქტორი რეგიონში.
კაია კალასის ვიზიტის შემდეგ, 14 ივლისს, სომხეთის პრემიერი ბრიუსელში ევროკომისიის პრეზიდენტ ურსულა ფონ დერ ლაიენს და ევროპული საბჭოს პრეზიდენტ ანტონიუ კოშტას შეხვდა, სადაც მას დაუდასტურეს მხარდაჭერა და მზადყოფნა პარტნიორობის განვითარებისთვის. კერძოდ, ფონ დერ ლაიენი და კოშტა მიესალმნენ სომხეთში დემოკრატიული რეფორმების გეგმებს და მიღებულ კანონს ევროინტეგრაციის დაწყების შესახებ, მათ ასევე აღნიშნეს ვიზალიბერალიზაციის პროცესში მიღწეული პროგრესი. შეხვედრის შემდეგ გამოქვეყნებულ პრესრელიზში აღნიშნულია, რომ ევროკავშირი მხარს უჭერს სომხეთის ინიციატივას სახელწოდებით „მშვიდობის გზაჯვარედინი“, რომელიც მიმართულია რეგიონული ურთიერთქმედებისა და შერიგების ხელშეწყობისკენ. იქვე ხაზგასმულია სომხეთის ძალისხმევა, აზერბაიჯანთან სამშვიდობო მოლაპარაკებებისა და თურქეთთან ურთიერთობების მოგვარების კუთხით და ასევე, აღნიშნულია სომხეთის შესაძლო ჩართვა ევროკავშირის რეგიონულ და ეკონომიკურ ინიციატივებში. მხარეები იმედოვნებენ, რომ სატრანსპორტო და საკომუნიკაციო სტრატეგიის Global Gateway-ის ფარგლებში, სომხეთში ინვესტიციების მოცულობა 2,5 მლრდ ევროს მიაღწევს, „მდგრადობისა და ზრდის“ გეგმის ფარგლებში კი სომხეთისთვის 2024 წელს გამოყოფილი 270 მლნ ევრო 50%-ით გაიზრდება. შეხვედრის დროს, მხარეებმა ასევე განიხილეს უსაფრთხოების სფეროში თანამშრომლობის, მათ შორის უცხოეთიდან საინფორმაციო მანიპულაციების, დეზინფორმაციისა და კიბერუსაფრთხოების საკითხები. ასევე ცნობილი გახდა, რომ ევროკავშირი 1,5 მლნ ევროთი დააფინანსებს სომხეთის დამოუკიდებელი მედიის გაძლიერებას.
სომხეთ-რუსეთის პარტნიორობის კრიზისი
მიუხედავად იმისა, რომ სომხეთის ხელისუფლება დასავლეთთან პარტნიორობის გაღრმავებისკენ ისწრაფვის, პარალელურად ცდილობს რუსეთთან დაბალანსებული კავშირების შენარჩუნებას. ეს ბუნებრივია, რადგან სომხეთის ეკონომიკა და ენერგეტიკული სექტორი დიდწილად არის რუსეთზე დამოკიდებული და მოსკოვს სომხეთის წინააღმდეგ ძლიერი ზეწოლის ბერკეტები გააჩნია. როგორც ფაშინიანი აცხადებს, სომხეთ-რუსეთის ურთიერთობები ტრანსფორმაციის ფაზაშია, ის ვეღარ იქნება ისეთი, როგორიც ადრე იყო, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ურთიერთობა უნდა იყოს ცუდი. მისი თქმით, ერევანი ეცდება შეინარჩუნოს ურთიერთპატივისცემაზე დაფუძნებული, მეგობრული ურთიერთობა რუსეთთან. ფაშინიანმა განმარტა, რომ ერევანი დაინტერესებულია „ევრაზიის ეკონომიკურ კავშირში” მუშაობის გაგრძელებით, ხოლო „კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციიდან” (ОДКБ) გამოსვლასთან უფრო ახლოსაა, ვიდრე წევრობის აღდგენასთან (2024 წელს, სომხეთმა კუხო-ს წევრობა გაყინა, რადგან უკმაყოფილოა სომხეთ-აზერბაიჯანის ომის დროს ორგანიზაციის უმოქმედობით). რუსულმა მხარემ ერევანს შეახსენა, რომ ევროკავშირის წევრობა შეუთავსებელია ევრაზიის ეკონომიკური კავშირის წევრობასთან. ეს კი ნიშნავს, რომ სომხეთს ევრაზიის ეკონომიკური კავშირის წევრებთან საბაჟო მოსაკრებლების გარეშე ვაჭრობის შესაძლებლობა აღარ ექნება, რაც ქვეყნის ეკონომიკას მნიშვნელოვნად დააზიანებს. როგორც სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროში განმარტეს, ევროკავშირში სომხეთის გაწევრიანების პროცესის დაწყების შესახებ მიღებული კანონპროექტი შეესაბამება „სომხეთის დაბალანსებული საგარეო პოლიტიკის დივერსიფიკაციას და ეს თავისთავად უკვე არ ნიშნავს ევროკავშირში გაწევრიანებაზე განაცხადის გაკეთებას“.
სომხეთსა და რუსეთს შორის მზარდი გაუცხოვების ფონზე, 30 აპრილს, ვლადიმერ პუტინის ადმინისტრაციის უფროსის პირველი მოადგილე, სერგეი კირიენკო სომხეთთან ურთიერთობის კურატორად დაინიშნა. რუსული მედიის თანახმად, ეს ნაბიჯი სომხეთის „დასავლეთისკენ გადახრის“ გამო გადაიდგა, რაც რუსეთისთვის მიუღებელია. კირიენკო, როგორც წესი, ინიშნება ხოლმე იმ რეგიონებში, სადაც მოსკოვი ცდილობს გააძლიეროს თავისი პოლიტიკური გავლენა კრიზისულ ვითარებაში, როგორც ეს მოხდა უკრაინის, მოლდოვისა და საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან მიმართებაში. 2022 წელს, კირიენკო კურირებდა უკრაინის ოკუპირებულ ტერიტორიებს – დონეცკისა და ლუგანსკის ე.წ. სახალხო რესპუბლიკებს და მათი რუსეთთან ინტეგრაციის საკითხების უზრუნველყოფა ევალებოდა (მან კურატორის პოსტზე რუსეთის პრეზიდენტის ადმინისტრაციის უფროსის მოადგილე, დიმიტრი კოზაკი ჩაანაცვლა). 2025 წლის დასაწყისში, მას ოკუპირებული აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის, ასევე მოლდოვის კურატორობაც ჩააბარეს. საგულისხმოა, რომ ოკუპირებულ აფხაზეთში იგი კურატორის რანგში პირველად ე.წ. „საპრეზიდენტო წინასაარჩევნო კამპანიის“ დროს, მოსკოვის ფავორიტი კანდიდატის მხარდასაჭერად გამოჩნდა. გავრცელებული მოსაზრებით, სომხეთის მიმართულებით კირიენკოს დავალება კრემლისთვის მისაღები პოლიტიკური ძალის მობილიზებაა 2026 წლის ივნისში დაგეგმილი საპარლამენტო არჩევნებისთვის და ასევე, სომხეთში რუსეთის ინტერესების დაცვა „რბილი ძალის“ გამოყენებით. ვინაიდან ფაშინიანი არ აღმოჩნდა კრემლისთვის კომფორტული პოლიტიკური ფიგურა, მოსკოვის დღის წესრიგში აქტიურად დადგა მისი ძალაუფლებისგან ჩამოშორების საკითხი. ბოლო წლების მანძილზე, რუსული ტელეარხები კოორდინირებულ და მიზანმიმართულ პროპაგანდას აწარმოებენ სომხეთის ხელისუფლებისა და პირადად ფაშინიანის წინააღმდეგ, თუმცა ჯერ-ჯერობით სასურველი შედეგის გარეშე.
შიდა პოლიტიკური მღელვარება და პრო-რუსული რელიგიური “ოპოზიცია”
საგულისხმოა, რომ ფაშინიანის პრო-დასავლურ პოლიტიკურ კურსს მკაცრად აკრიტიკებს სომხეთის სამოციქულო ეკლესია, კათოლიკოს გარეგინ II-ის ხელმძღვანელობით. შიდა პოლიტიკური და რელიგიური ინსტიტუტის ბოლოდროინდელ დაპირისპირებას მკაფიოდ აქვს გეოპოლიტიკური კონტექსტი, რომელიც მჭიდროდ უკავშირდება რუსული გავლენის სტრუქტურებს. საგულისხმოა, რომ კათოლიკოს გარეგინ II-ის ძმა ხელმძღვანელობს სომხეთის სამოციქულო ეპარქიას რუსეთში, რაც კიდევ უფრო აძლიერებს ეჭვებს ეკლესიაში მოსკოვის ინტერესების შესაძლო არსებობაზე. ფაშინიანსა და გარეგინ II-ს შორის უთანხმოება ჯერ კიდევ 2020 წელს დაიწყო, როდესაც ყარაბაღის ომში დამარცხების შემდეგ კათოლიკოსი პრემიერის გადადგომას ითხოვდა. ბოლო პერიოდში კი მათი ურთიერთობა უკიდურესად გამწვავდა: პრემიერ-მინისტრმა გარეგინ II დაადანაშაულა სახელმწიფო გადატრიალების მხარდაჭერასა და მონაზვნური უბიწოების აღთქმის დარღვევაში, რადგან კათოლიკოსს, ფაშინიანის თქმით, შვილი ჰყავს. ამის შემდეგ, პრემიერმა მოითხოვა კათოლიკოსის გადადგომა. ხელისუფლებას დაპირისპირება აქვს არქიეპისკოპოსებთანაც, რომელთაგან ერთ-ერთი, ბაგრატ გალსტანიანი, 2024 წლის ხმაურიანი ანტისამთავრობო აქციების ორგანიზატორი იყო და ოპოზიციის ერთ-ერთ მთავარ ლიდერად იქცა.
2025 წლის ივნისის ბოლოს, სომხეთში 17 ადამიანი დააკავეს „ხელისუფლების ხელში ჩაგდების მცდელობის” სისხლის სამართლის საქმეზე, რომელშიც მონაწილეობდა ბაგრატ გალსტანიანიც. მას ბრალად ედება ტერორიზმის მომზადება, მასობრივი არეულობის წაქეზება და ძალაუფლების ხელში ჩაგდების მცდელობა, ხოლო არქიეპისკოპოს მიქაელ აჯაპახიანს – საჯარო მოწოდება სახელმწიფო სტრუქტურის ძალადობრივი გზით შეცვლისკენ. ორივე მათგანი ორთვიან წინასწარ პატიმრობაშია მოთავსებული. დაკავებებს წინ უძღოდა მედიაში ინფორმაციის გავრცელება, სადაც დასახელდნენ პირები, რომლებიც სავარაუდოდ გადატრიალების გეგმასთან იყვნენ კავშირში, მათ შორის ყოფილი პრეზიდენტები – რობერტ ქოჩარიანი და სერჟ სარგსიანი. მედიის თანახმად, გადატრიალების მოსამზადებლად გამოიყენებოდა ბიზნესმენების რესურსიც, მათ შორის დასახელდა სომხური წარმოშობის რუსი მილიარდერი, სამველ კარაპეტიანი. ამჟამად კარაპეტიანიც დაკავებულთა შორისაა, რომელსაც ბრალად ედება „ხელისუფლების უზურპაციის ან კონსტიტუციური წესრიგის ძალადობრივი დამხობისკენ საჯარო მოწოდება“. ხელისუფლების წინააღმდეგ სავარაუდო შეთქმულება და დაპატიმრებები 2026 წლის არჩევნების წინ ძალაუფლებისთვის შიდა ბრძოლის ესკალაციის ნაწილად შეიძლება განვიხილოთ. ზოგიერთი სომეხი ექსპერტი ვარაუდობს, რომ კარაპეტიანს შესაძლოა ფაშიანიანისთვის პოლიტიკური მეტოქეობა გაეწია, მაგრამ მოქმედმა პრემიერმა მისი გარკვეული დროით ჩამოშორება მოახერხა. აღსანიშნავია, რომ საპატიმროში მყოფმა კარაპეტიანმა, 13 აგვისტოს, ახალი მოძარობის დაფუძნების შესახებ განაცხადა, რომელიც ახალი პოლიტიკური ძალის ფორმირების საფუძველი გახდება.
ეკონომიკური ზარალის რისკები
სომხეთსა და ევროკავშირს შორის დაახლოება პირდაპირ აისახება საერთო ვაჭრობაში რუსეთის ხვედრით წილზე. ამ ეტაპზე, რუსეთის წილი სომხეთის საგარეო ვაჭრობის სტრუქტურაში დაახლოებით 40%-ს შეადგენს, რაც კრემლს საშუალებას აძლევს, ეკონომიკური გავლენა პოლიტიკური ზეწოლის ინსტრუმენტად გამოიყენოს. მოსკოვი ღიად აფრთხილებს ერევანს, რომ ევროკავშირთან ინტეგრაციის გაღრმავების შემთხვევაში, სომხეთს რუსეთთან ეკონომიკური ურთიერთობების სრული გადახედვა ელოდება. როგორც რუსეთის ვიცე-პრემიერმა ალექსეი ოვერჩუკმა განაცხადა, „ორ სკამზე ერთდროულად ჯდომა არ გამოვა“, ერევანს მოუწევს არჩევანის გაკეთება. შედარებისთვის, მისი თქმით, 2024 წელს სომხეთსა და ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირს შორის სავაჭრო ბრუნვა 12.7 მლრდ დოლარამდე გაიზარდა (რუსეთის წილი 12.4 მლრდ დოლარი), მაშინ როცა სომხეთსა და ევროკავშირს შორის სავაჭრო ბრუნვა 2.1 მლრდ დოლარი იყო. სომხეთის ევროპული ინტეგრაციის გზა სავარაუდოდ ხანგრძლივი იქნება, მოსკოვი კი შეეცდება, შეასუსტოს ქვეყნის ეკონომიკური მდგრადობა სხვადასხვა ხელოვნური ბარიერების გამოყენებით. 2025 წლის იანვარ-აპრილში, სომხეთის სტატისტიკის კომიტეტის ინფორმაციით, რუსეთთან სავაჭრო ბრუნვა 3.7 მლრდ დოლარით (-62.5%) შემცირდა, იმპორტის 72.7%-იანი და ექსპორტის 6.8%-იანი შემცირების გამო. ექსპერტთა შეფასებით, ეს უკავშირდება რუსეთში დაწყებულ იმპორტის ჩანაცვლების პროგრამებს, ხოლო მეორე მხრივ, რუსეთზე დაწესებული სანქციების გვერდის ავლით პარალელურ იმპორტზე დაწესებულ ახალ შეზღუდვებს, რაც იმ ქვეყნებს აზიანებს, რომლებიც ადრე რუსეთში დასავლური პროდუქციის შუამავლები იყვნენ. სომხეთში ფიქრობენ, რომ შესაძლოა, რუსეთი იდგეს ალკოჰოლური სასმელების ექსპორტიორებისთვის ბოლო დროს შექმნილი სირთულეების უკან, რაც გამოწვეული იყო საქართველოს ტერიტორიაზე სომხური კონიაკით დატვირთული ავტომობილების ტრანზიტის დაყოვნებით. გარდა ამისა, მედიაში გავრცელებული ცნობებით, საქართველოს ტერიტორიაზე შეფერხდა თხევადი გაზის (LPG) ექსპორტი რუსეთიდან სომხეთში, რამაც მისი ფასი სომხეთის ბაზარზე 40%-ით გაზარდა. აღნიშნული ინციდენტების საფუძველზე, მედიაში ვრცელდება მოსაზრება, რომ შესაძლოა, რუსეთი „სხვების ხელებით“ ცდილობს სომხეთის ეკონომიკურად დაზარალებას, რაც ჰიბრიდული ეკონომიკური ზეწოლის ტაქტიკას წააგავს. გარდა ამისა, რუსეთი სომხეთს ბუნებრივი აირის დაახლოებით 85%-ს აწვდის და ქვეყნის ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურას დიდწილად „გაზპრომი“ აკონტროლებს, რაც კრემლს ერევნის წინააღმდეგ დამატებით ბერკეტს აძლევს.
დასკვნა
სომხეთის სვლა დასავლეთისკენ უკვე ხელშესახები პროცესია, რომელიც მოსკოვისგან ერევნის აშკარა დისტანცირების ფონზე მიმდინარეობს. სამხრეთ კავკასიაში ათწლეულების განმავლობაში ჩამოყალიბებული „ტრადიციული გავლენის სფეროს“ ნგრევას კი კრემლი, ბუნებრივია, უმოქმედოდ ვერ შეეგუება. მოსალოდნელია, რომ უახლოეს მომავალში, სომხეთის პრო-დასავლური საგარეო პოლიტიკური ვექტორის შესაფერხებლად, რუსეთი კიდევ უფრო მეტად გაააქტიურებს როგორც ეკონომიკური ზეწოლის მექანიზმებს, ასევე საშინაო პოლიტიკაში ჩარევის მცდელობებს. მათ შორის, სავარაუდოა, ფაშინიანის მთავრობის დისკრედიტაციის გაძლიერება და 2026 წლის საპარლამენტო არჩევნებისათვის კონკურენტუნარიანი პრო-რუსული პოლიტიკური ალტერნატივის შექმნა. თავის მხრივ, აშშ-ისა და ევროკავშირის მხრიდან ერევნის აქტიური პოლიტიკური თუ ეკონომიკური მხარდაჭერა მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს სომხეთის სიმტკიცეს, გაუძლოს გარე ზეწოლას, შეინარჩუნოს შიდა სტაბილურობა და განაგრძოს პრო-დასავლური ტრანსფორმაცია.